Locaties

De historische werfkelders in Utrecht

Route & Startpunt

UtrechtDownUnder is te vinden in verschillende werfkelders aan de Oudegracht tussen Wed en Twijnstraat. De meeste kelders zijn normaal niet toegankelijk voor publiek, maar speciaal voor deze gelegenheid openen de deuren.

Er zijn twee startpunten waar voor 6 euro een dagticket gekocht kan worden; Kafé België en Café De Morgenster. Ook kunt u via onze website online een ticket kopen. Indien u online een ticket heeft gekocht kunt u deze op de startpunten van de route inwisselen voor een dagticket met plattegrond.

Kafé België, Oudegracht 196
Café De Morgenster, Oudegracht 323

Het ontstaan van de historische werfkelders

Rond de 11e eeuw waren er nog geen werfkelders. Er was een behoorlijk hoogteverschil tussen  de laaggelegen kades en de straat met de panden er aan. Alle handelswaar moest eerst op de oever worden gesleept om daarna weer via een keldertrap naar beneden naar de huiskelder onder het grachtenpand te worden verplaatst.

Aan het eind van de 12e eeuw werd de eerste tunnel onder de straat gegraven, zodat de handelswaar direct vanaf de werf naar de huiskelder kon.

De bouw van de tunnels leidde tot het bouwen van werfkelders  zo breed als het perceel zelf.  Werfkelders met een tongewelf. De kelder kon bovendien door de breedte eveneens als opslagruimte dienen. Alle tunnels naar de huiskelders werden uiteindelijk vervangen door kelders.

Na 1300 kwam de bouw van de werfkelders goed op gang, ze vormden een aaneengesloten rij. Omstreeks 1500 was er aan de Oudegracht nagenoeg geen ruimte meer voor nieuwe werfkelders. Om de behoefte aan nieuwe opslagruimte, voor dranken, turf, varkens en andere handelswaar op te lossen, werden daarom met name in de derde periode tot aan 1700 de keldergewelven opnieuw maar met een hogere boogvorm opgemetseld. Vanaf 1400 was het straatpeil met meer dan een halve meter gestegen en daardoor was hoger opmetselen mogelijk. Onder landhoofden van openbare bruggen werden brugkelders aangebracht die qua gewelfboog een kwartslag gedraaid zijn ten opzichte van de werfkelders. En in de eeuwen daarna werden de kelders verlengd. Later werden alle kelders afgesloten met een bakstenen muur met een deur en enkele vensteropeningen.

Kafe-Belgie-2

De 732 Utrechtse werfkelders ontstonden dus vanuit particuliere initiatieven. De werven, werfkelders en bruggen vormde een middeleeuwse stadshaven samen met zo’n vijf kilometer aan binnenstadsgrachten.

In de eerste helft van de 20e eeuw raakten de werven en de werfkelders in verval omdat ze minder gebruikt en slecht onderhouden werden. Vanaf 1948 worden grote herstelwerkzaamheden en restauratieprojecten opgestart. De gemeente Utrecht zorgde dat de werven werden bestraat. Er ontstond zo openbare ruimte. Vanaf 1953 ontstaat een vorm van openbaar kunstbezit omdat ongeveer 330 consoles van de lantaarns aan de grachtzijde voorzien werden van beeldhouwwerken.

Toen de gemeente in 2008 een start maakte met onderhoudswerkzaamheden aan de werven, bleek  al snel dat het metselwerk op sommige plekken in erbarmelijke staat verkeerde. Houten funderingen rotten weg. Een grootse restauratie bleek noodzakelijk. Werfmuren, werfkelders, kluismuren en walmuren zijn nu grotendeels opgeknapt. Op dit moment is men nog bezig de laatste stukken fundering van de muren tussen wal en water te verstevigen of als nodig te vervangen. Een indrukwekkende klus.

[Bronnen: Wikipedia, De lantaarn spreekt – Vereniging Oud-Utrecht, Gemeente Utrecht]

Herstel van de Utrechtse werven 2017